Benjamin Libet Deneyi ne anlatıyor
Bilincimiz eylemi başlatan ilk kıvılcım olmayabilir. Ancak eylem gerçekleşmeden önceki o son 200 milisaniyelik dar zaman diliminde bilinç devreye girer. Libet'e göre bilincin asıl işlevi eylemi "başlatmak" değil; bilinçdışından yüzeye çıkan bu dürtüyü sansürlemek, durdurmak veya ona izin vermektir.
1983 yılında nörofizyolog Benjamin Libet tarafından gerçekleştirilen bu deney, sinirbilim ve felsefe dünyasında bir deprem yaratmıştır.
Deneyin bulguları, eylemlerimizi başlatan şeyin bilinçli "ben" (ego) olmadığını; bilincin, bilinçdışı süreçlerin çoktan aldığı bir karara sadece sonradan eşlik ettiğini gösterir. İnsanın kendi zihninin efendisi olmadığına dair bu nörolojik kanıt, derinlik psikolojisi ve psikanalizin temel iddialarıyla da güçlü bir yapısal paralellik taşır.
Deneyin Kurgusu
Libet, deneklerin başlarına beyin aktivitelerini (EEG) ölçecek elektrotlar bağladı ve onlardan çok basit bir şey istedi: "Canınız ne zaman isterse, spontane bir şekilde bileğinizi veya parmağınızı hareket ettirin".
Bu sırada denekler, ekranda çok hızlı dönen özel bir saat kadranına bakıyorlardı. Deneklerden istenen, "hareket etme niyetinin (kararının) bilinçlerinde belirdiği o ilk anı" saat üzerindeki konuma bakarak akıllarında tutmalarıydı.
Sarsıcı Sonuç: Kararı Kim Alıyor?
Elde edilen veriler kronolojik olarak sıralandığında ortaya çıkan tablo şöyleydi:
-550 Milisaniye (Hazırlık Potansiyeli):
EEG kayıtları, denek henüz hiçbir şeyin farkında değilken beynin motor korteksinde elektriksel bir hareketliliğin (hazırlık potansiyeli) başladığını gösterdi. Yani nörolojik altyapı harekete geçmişti bile. -200 Milisaniye (Bilinçli Niyet):
Deneklerin saati izleyerek "hareket etmeye karar verdim" dedikleri an burasıydı. 0 Milisaniye (Eylem): Kasıntı gerçekleşti ve bilek hareket etti.
Deneyin ortaya koyduğu matematik çok nettir: Beynimiz, biz "karar verdiğimizi" fark etmeden yaklaşık 350 milisaniye önce harekete geçme kararını çoktan almış ve işlemleri başlatmıştır. Bizim "özgürce aldığımızı" sandığımız karar, aslında karanlıkta, biyolojik altyapıda çoktan verilmiş bir emrin bilince yansıyan yankısından ibarettir.
Özgür İrade Tamamen Yok mu? (Veto Hakkı)
Libet'in kendisi bu bulguları "özgür irade tamamen bir yanılsamadır" şeklinde katı bir determinizmle yorumlamadı. Onun literatüre armağan ettiği kavram "Veto Hakkı" (Free Won't) oldu.
Bilincimiz eylemi başlatan ilk kıvılcım olmayabilir. Ancak eylem gerçekleşmeden önceki o son 200 milisaniyelik dar zaman diliminde bilinç devreye girer.
Kararlar bilinçdışından geliyorsa, spontane sanatsal yaratım ve ilham bu nörolojik süreçte nasıl işler?
Bu, sinirbilimin ve derinlik psikolojisinin tam kesişim noktasında duran, harika bir soru. Benjamin Libet’in deneyinde eylemi başlatan o karanlık 350 milisaniyelik boşluk, aslında sanatın, ilhamın ve yaratıcılığın asıl doğduğu yerdir.
Kararların bilinçdışından (hazırlık potansiyeli olarak) gelmesi, sanatın doğasını mekanikleştirmez; tam tersine, ilham dediğimiz şeyin nörolojik ve psikolojik altyapısını açıklar.
Hipofrontalite ve "Veto"nun Susması
Libet’in deneyinde bilincin görevinin eylemi başlatmak değil, onu durdurmak (veto etmek) olduğunu görmüştük. Beynimizde bu sansür, fren ve mantıksal kontrol işlevini yürüten bölge Prefrontal Korteks'tir (PFC). Burası bizim "iç eleştirmenimizdir".
Nörobilimciler, sanatçıların "akış" (flow) haline girdiklerinde beyinlerinde Geçici Hipofrontalite (Transient Hypofrontality) adını verdikleri bir durum yaşandığını keşfettiler. Yani beynin ön bölgesindeki bu katı kontrol merkezi geçici olarak yavaşlar veya kapanır.
İç eleştirmen sustuğunda (Libet'in veto mekanizması devreden çıktığında), beynin daha derinlerinden (Varsayılan Ağ Modeli / Default Mode Network) gelen milyarlarca serbest çağrışım, anı, duygu ve dürtü bilince doğru serbestçe akmaya başlar.
Örneğin bir tuvalin karşısına geçip akrilik veya suluboya ile çalışırken ilk fırça darbesinin tamamen kendiliğinden, düşünülmeden atılması işte bu 550 milisaniyelik ön-kararın eseridir. Eğer prefrontal korteks fazla çalışsaydı, "Bu renk buraya uydu mu? Fırçayı yanlış mı tuttum?" diyerek o eylemi veto edecekti.
Yaratıcı Matris Olarak Bilinçdışı
Derinlik psikolojisinde ve analitik çerçevelerde bilinçdışı, sadece bastırılmış korku ve arzuların tutulduğu karanlık bir depo değildir; aynı zamanda zengin, sembolik ve otonom bir yaratıcı matristir.
Libet'in nörolojik olarak ölçtüğü o "hazırlık potansiyeli", aslında Jung'un formülasyonlarında karşılaştığımız otonom komplekslerin, arketiplerin veya serbest çağrışımların yüzeye çıkma anıdır. Spontane sanatsal yaratımda (örneğin bir şiir terapisinde kelimelerin bir anda kâğıda dökülmesinde veya doğaçlama bir müzik kompozisyonunda) yaşanan süreç şudur:
Dürtü (Hazırlık Potansiyeli): Bilinçdışı, iki farklı konsept arasında (örneğin bir duygu ile bir metafor arasında) yeni bir sinirsel bağ kurar.
İzin Verme (Vetosuzluk): Sanatçı, eğitilmiş bir zihinle bu dürtüyü yargılamadan yüzeye davet eder.
İlham (Bilinçli Farkındalık): O fikir bilince ulaştığında biz buna "Aha!" anı veya "ilham" deriz. Oysa o fikir milisaniyeler, bazen günler öncesinden derinlerde çoktan pişirilmiştir.
Ego'nun Yeni Rolü: Yaratıcı Değil, Editör
Eğer ilham ve spontane kararlar bilinçdışından geliyorsa, o halde sanatçının bilincinin (egosunun) rolü nedir?
Bilinçli "ben", bu süreçte eseri yoktan var eden bir yaratıcıdan ziyade, iyi bir "kolaylaştırıcı" ve sonrasında bir "editör" konumuna geçer. Tıpkı ham bir metni veya dağınık bir tasarımı alıp ona nihai formunu, mizanpajını veren bir göz gibi çalışır. Bilinçdışı malzemeyi (boyayı, kelimeleri, melodiyi) fırlatır; bilinçli ego ise Veto hakkını sadece estetik bir form yaratmak için estetik bir süzgeç olarak kullanır.
