Psikosomatik Hastalıklar: Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Psikosomatik hastalıklar nedir?

Psikosomatik hastalıklar; stres, kaygı, korku, depresyon veya uzun süreli duygusal zorlanmaların fiziksel belirtileri başlatabildiği, artırabildiği ya da sürdürebildiği sağlık sorunlarını ifade eder.

“Psikosomatik” kelimesi, zihin ve beden arasındaki ilişkiye işaret eder. Psikolojik stres yalnızca düşünceleri ve duyguları değil; sinir sistemi, sindirim sistemi, kaslar, uyku düzeni ve kalp-damar sistemi gibi birçok bedensel süreci de etkileyebilir. Stresin baş ağrısı, kas gerginliği, göğüs ağrısı, yorgunluk, mide rahatsızlığı ve uyku sorunlarıyla ilişkili olabileceği belirtilmektedir.mayoclinic

Ancak önemli bir nokta vardır: Psikosomatik belirtiler “uydurma” veya “hayal ürünü” değildir. Kişinin yaşadığı ağrı, çarpıntı, mide bulantısı ya da baş dönmesi gerçektir. Bu belirtilerin oluşmasında veya şiddetlenmesinde psikolojik faktörlerin rol oynayabileceği düşünülür.

Önemli: Her fiziksel şikâyet psikolojik nedenlere bağlanmamalıdır. Yeni başlayan, şiddetli veya devam eden belirtiler mutlaka hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Psikosomatik hastalıklar ile somatik belirti bozukluğu aynı mıdır?

Günlük dilde “psikosomatik hastalık” ifadesi geniş bir anlamda kullanılır. Oysa tıp literatüründe farklı durumlar birbirinden ayrılır.

Somatik belirti bozukluğunda kişi bir veya daha fazla fiziksel belirti yaşar. Bu belirtilere, günlük yaşamı etkileyen yoğun kaygı, aşırı düşünme veya sağlıkla ilgili tekrarlayan davranışlar eşlik edebilir. Amerikan Psikiyatri Birliği’ne göre tanı konulabilmesi için yalnızca tıbbi bir neden bulunamaması yeterli değildir; belirtilerle ilgili düşünce, duygu ve davranışların da değerlendirilmesi gerekir.(Antalya Ruhbilim Okulu)

Başka bir deyişle, tetkiklerde belirgin bir hastalık bulunmaması tek başına “sorun psikolojik” anlamına gelmez. Ayrıca kişide gerçek bir fiziksel hastalık varken de yoğun kaygı veya belirtilere aşırı odaklanma görülebilir. DSM-5 yaklaşımında somatik belirti bozukluğu tanısı için belirtilerin mutlaka tıbben açıklanamıyor olması şart değildir.psychiatry

Psikosomatik belirtiler nelerdir?

Psikosomatik belirtiler kişiden kişiye değişebilir. En sık bildirilen şikâyetler şunlardır:

• Baş ağrısı veya baş dönmesi

• Boyun, sırt ve omuzlarda kas gerginliği

• Kas ve eklem ağrıları

• Çarpıntı veya kalp atışlarını belirgin hissetme

• Göğüste sıkışma hissi

• Nefes alıp vermekte zorlanma hissi

• Karın ağrısı, mide bulantısı ve hazımsızlık

• Şişkinlik, ishal veya kabızlık

• Sürekli yorgunluk ve enerji kaybı

• Uykuya dalma veya uykuyu sürdürme güçlüğü

• Terleme, titreme veya ellerde uyuşma

• Dikkat dağınıklığı

• Cinsel istekte azalma

NHS, haftalar boyunca devam eden ve belirgin bir fiziksel neden bulunamayan baş ağrısı, sırt ağrısı, yorgunluk, göğüs ağrısı, baş dönmesi ve çarpıntı gibi şikâyetlerin görülebileceğini belirtmektedir.

Bu belirtiler başka birçok tıbbi durumun da işareti olabilir. Bu nedenle internet üzerinden yapılan araştırmalarla kişinin kendisine tanı koyması doğru değildir.

Stres vücutta nasıl belirtilere yol açar?

Stres karşısında vücut, tehlikeye hazırlanmak için “savaş ya da kaç” yanıtını devreye sokar. Kısa süreli stres durumlarında bu yanıt koruyucu olabilir. Fakat stres uzun süre devam ettiğinde bedensel sistemler sürekli alarm hâlinde kalabilir.

Uzun süreli stresin sindirim sorunları, baş ağrısı, kas gerginliği, uyku bozuklukları, odaklanma güçlüğü ve ruhsal zorlanmayla ilişkili olabileceği bildirilmektedir. Örneğin yoğun iş stresi yaşayan bir kişide baş ağrısı ve boyun tutulması artabilir; sınav veya önemli bir görüşme öncesinde başka bir kişide mide bulantısı ve bağırsak hareketlerinde değişiklik görülebilir.mayoclinic

Bu durum, belirtilerin “sadece psikolojik” olduğu anlamına gelmez. Beyin, sinir sistemi, hormonlar ve bağışıklık sistemi arasındaki karşılıklı etkileşim, stresin bedende hissedilmesine neden olabilir.

Psikosomatik hastalıkların nedenleri nelerdir?

Psikosomatik belirtilerin tek bir nedeni olmayabilir. Genellikle birden fazla fiziksel, psikolojik ve çevresel faktör birlikte rol oynar.

Uzun süreli stres

İş yoğunluğu, ekonomik sorunlar, aile içi çatışmalar, bakım verme sorumluluğu veya sürekli belirsizlik hâli stres düzeyini artırabilir. Stres devam ettikçe baş ağrısı, mide sorunları ve kas ağrıları gibi şikâyetler belirginleşebilir.mayoclinic

Kaygı ve yoğun endişe

Kaygı sırasında kişi kalp atışlarını, nefesini veya vücudundaki küçük değişiklikleri daha fazla fark edebilir. Bu durum belirtilerin daha yoğun algılanmasına ve kaygının yeniden artmasına yol açabilir.

Depresyon

Depresyon yalnızca mutsuzluk veya isteksizlikle sınırlı değildir. Yorgunluk, uyku bozukluğu, bedensel ağrılar ve enerji kaybı gibi fiziksel belirtilerle de kendini gösterebilir.mayoclinic

Travmatik yaşantılar

Geçmişte yaşanan travmalar, kayıplar veya uzun süreli güvensizlik hissi bazı kişilerde bedensel yakınmaların ortaya çıkmasına katkıda bulunabilir. Travma öyküsü tek başına belirli bir hastalığın nedeni olarak görülmemeli; kişinin genel sağlık durumu ve yaşam koşullarıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Uyku ve yaşam düzenindeki bozulmalar

Yetersiz uyku, düzensiz beslenme, hareketsizlik, aşırı kafein tüketimi ve yoğun çalışma temposu stres belirtilerini artırabilir. Bu faktörler bazı fiziksel şikâyetlerin sürmesine de katkı sağlayabilir.

Psikosomatik hastalıklar nasıl teşhis edilir?

Psikosomatik belirtilerin tanısında öncelik, ciddi ve tedavi edilmesi gereken fiziksel nedenlerin değerlendirilmesidir. Hekim; belirtilerin ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü, hangi durumlarda arttığını, kullanılan ilaçları ve kişinin genel sağlık öyküsünü ele alır.

Gerekli görülürse fizik muayene, laboratuvar testleri veya görüntüleme yöntemleri istenebilir. Tetkiklerin kapsamı, kişinin yaşına, şikâyetlerine ve risk faktörlerine göre değişir.

Tanı sürecinde şu sorular yardımcı olabilir:

• Belirtiler ne zaman başladı?

• Stresli dönemlerde şikâyetler artıyor mu?

• Dinlenme veya rahatlama sonrasında belirtiler azalıyor mu?

• Uyku, beslenme ve günlük yaşam nasıl?

• Belirtiler günlük işleri veya sosyal yaşamı etkiliyor mu?

• Sağlıkla ilgili endişeler günün önemli bir bölümünü kaplıyor mu?

Somatik belirti bozukluğu değerlendirilirken fiziksel belirtilerin yanı sıra, kişinin bu belirtilerle ilgili düşünceleri, duyguları ve davranışları da dikkate alınır.psychiatry

Psikosomatik hastalıklar nasıl tedavi edilir?

Tedavi, belirtilerin nedenine ve kişinin ihtiyaçlarına göre planlanır. Çoğu zaman yalnızca tek bir yönteme değil, bütüncül bir yaklaşıma ihtiyaç duyulur.

Tıbbi takip

Öncelikle fiziksel belirtiler uygun bir hekim tarafından değerlendirilmelidir. Kişide migren, reflü, irritabl bağırsak sendromu, tiroit hastalığı veya başka bir sağlık sorunu varsa bu durumların tedavisi sürdürülmelidir.

Psikolojik faktörlerin bulunması, eşlik eden fiziksel hastalığın tedavi edilmemesi gerektiği anlamına gelmez.

Psikoterapi

Psikoterapi; stresle baş etme, kaygıyı azaltma, bedensel belirtileri daha sağlıklı yorumlama ve kaçınma davranışlarını ele alma konusunda yardımcı olabilir. Bilişsel davranışçı terapi, somatik belirtiler ve sağlık kaygısında kullanılan yaklaşımlardan biridir.aafp

Terapi sürecinde kişi:

• Belirtilerini ve tetikleyicilerini fark etmeyi,

• Kaygı yükseldiğinde kendini düzenlemeyi,

• Olumsuz düşünce kalıplarını değerlendirmeyi,

• Stresli durumlarla daha etkili baş etmeyi,

• Günlük yaşam aktivitelerine kademeli biçimde dönmeyi öğrenebilir.

İlaç tedavisi

Depresyon, anksiyete veya eşlik eden başka bir psikiyatrik durum varsa psikiyatri uzmanı ilaç tedavisi önerebilir. İlaçlar yalnızca hekim değerlendirmesiyle başlanmalı, bırakılmalı veya değiştirilmelidir.

Yaşam tarzı düzenlemeleri

Düzenli uyku, dengeli beslenme, uygun fiziksel aktivite ve gevşeme çalışmaları tedavi sürecini destekleyebilir. NHS, düzenli egzersiz ve stres yönetiminin bazı kalıcı fiziksel belirtileri hafifletmeye yardımcı olabileceğini belirtmektedir.www

Günlük yaşamda şu adımlar denenebilir:

• Her gün benzer saatlerde yatıp kalkmak

• Kişinin sağlık durumuna uygun hafif veya orta düzeyde hareket etmek

• Kafein ve alkol tüketimini sınırlamak

• Nefes ve gevşeme egzersizlerini öğrenmek

• Belirti günlüğü tutmak

• Sosyal ilişkileri tamamen bırakmamak

• İnternette sürekli hastalık araştırmaktan kaçınmak

• Kontrol ve tetkik süreçlerini hekimle planlı şekilde yürütmek

Psikosomatik belirtilerle Crohn hastalığı arasındaki ilişki

Crohn hastalığı gibi kronik ve dönem dönem alevlenebilen hastalıklarla yaşayan kişilerde stres, kaygı ve uyku bozuklukları yaşam kalitesini olumsuz etkileyebilir. Ancak karın ağrısı, ishal, kanama, ateş, kilo kaybı veya belirgin bağırsak değişiklikleri yalnızca psikolojik nedenlerle açıklanmamalıdır.

Crohn hastalığı olan bir kişide ruhsal stresin belirtileri daha zor yönetilebilir hâle getirmesi mümkündür; fakat bu durum aktif iltihabın veya hastalık alevlenmesinin göz ardı edilmesi için gerekçe değildir. Bu nedenle yeni başlayan ya da artan bağırsak şikâyetlerinde gastroenteroloji uzmanıyla görüşmek önemlidir.

Bu ayrım özellikle önemlidir: “Stresim var, o hâlde bu kesinlikle psikosomatik” düşüncesi doğru değildir. Hem fiziksel hastalık hem de stres aynı anda bulunabilir ve her ikisinin de ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekebilir.

Psikosomatik belirtiler ne zaman ciddiye alınmalıdır?

Aşağıdaki durumlarda belirtiler psikolojik nedenlere bağlanmadan tıbbi değerlendirme yapılmalıdır:

• Şiddetli veya giderek artan göğüs ağrısı

• Belirgin nefes darlığı

• Bayılma veya bilinç değişikliği

• Vücudun bir tarafında ani güçsüzlük ya da uyuşma

• Konuşma bozukluğu

• Şiddetli ve ani başlayan baş ağrısı

• Kanlı dışkı veya siyah dışkı

• Sürekli kusma

• Açıklanamayan kilo kaybı

• Yüksek ateş

• Şiddetli karın ağrısı

• Kendine zarar verme veya yaşamına son verme düşünceleri

Bu belirtilerden biri varsa acil sağlık hizmetlerine başvurulmalıdır.

Sık sorulan sorular

Psikosomatik hastalıklar gerçek midir?

Evet. Psikosomatik belirtiler kişinin gerçekten yaşadığı fiziksel şikâyetlerdir. Psikolojik stres, sinir sistemi ve diğer bedensel sistemler üzerinden belirtilerin ortaya çıkmasına veya şiddetlenmesine katkıda bulunabilir.

Her açıklanamayan ağrı psikosomatik midir?

Hayır. Bir şikâyetin nedeninin ilk değerlendirmede bulunamaması, otomatik olarak psikolojik olduğu anlamına gelmez. Gerekli tıbbi incelemeler yapılmalı ve belirtiler devam ederse yeniden değerlendirme sağlanmalıdır.

Psikosomatik hastalıklar tamamen iyileşir mi?

Birçok kişide belirtiler uygun tıbbi takip, psikoterapi, stres yönetimi ve yaşam tarzı düzenlemeleriyle azalabilir. İyileşme süresi belirtilerin süresine, eşlik eden hastalıklara ve tedaviye düzenli katılıma göre değişir.

Psikosomatik hastalıklar için hangi doktora gidilir?

İlk başvuru, belirtiye göre aile hekimi veya ilgili branş hekimi olabilir. Fiziksel nedenler değerlendirildikten sonra psikiyatri veya klinik psikoloji desteği önerilebilir. Sindirim sistemi şikâyetlerinde gastroenteroloji uzmanının görüşü önemlidir.

Stres mide ve bağırsakları etkiler mi?

Evet. Stres bazı kişilerde mide bulantısı, karın ağrısı, şişkinlik, ishal veya kabızlık gibi sindirim sistemi şikâyetleriyle ilişkilendirilebilir. Bununla birlikte bu belirtiler reflü, enfeksiyon, inflamatuvar bağırsak hastalıkları ve başka tıbbi durumlarda da görülebilir.

Sonuç

Psikosomatik hastalıklar, zihin ve beden arasındaki güçlü etkileşimin bir sonucu olarak ortaya çıkabilen gerçek fiziksel belirtilerle ilişkilidir. Stres ve kaygı; baş ağrısı, kas ağrısı, çarpıntı, yorgunluk ve sindirim sorunları gibi yakınmaları artırabilir.mayoclinic+1

Bununla birlikte her belirtiyi psikolojik olarak değerlendirmek doğru değildir. En güvenli yaklaşım, önce gerekli tıbbi değerlendirmeyi yaptırmak; ardından ihtiyaç varsa psikiyatri veya psikoterapi desteğini tedavi planına eklemektir. Özellikle Crohn hastalığı gibi kronik hastalıklarda fiziksel takip ile ruhsal destek birlikte yürütülmelidir.

Editoryal sağlık notu

Bu yazı yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Belirtileriniz varsa bir sağlık profesyoneline başvurunuz. Acil ve şiddetli şikâyetlerde en yakın acil servise gidiniz.

Kaynaklar

• American Psychiatric Association, Somatic Symptom Disorder.psychiatry

• American Psychiatric Association, DSM-5 Somatic Symptom Disorder.psychiatry

• NHS, Medically unexplained symptoms.www

• Mayo Clinic, Stress symptoms: Effects on your body and behavior.mayoclinic

• Mayo Clinic, Chronic stress puts your health at risk.mayoclinic

• American Family Physician, Somatic Symptom Disorder.